Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə34/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   77

2001 

11.77 


67.88 

20.35 


100.0 

2002 

11.81 


67.76 

20.44 


100.0 

2003 

11.81 


67.83 

20.36 


100.0 

2004 

11.96 


67.9 

20.15 


100.0 

2005 

11.96 


67.8 

20.24 


100.0 

2006 

12 


67.67 

20.34 


100.0 

2007 

12 


67.52 

20.48 


100.0 

2008 

12.04 


67.27 

20.69 


100.0 

2009 

12.16 


67.46 

20.38 


100.0 

2011 

12.32 


67.23 

20.46 


100.0 

 

 



 

 

 



 

 

 



Belçika v

ə qonşu-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə ÜDM, ABŞ dolları,  

2000 – 2011-ci ill

ər 

 

İl 

Belçika  

Fransa  

Niderland 

2000 

22897 


22456 

24270 


2001 

22721 


22529 

25136 


2002 

24673 


24291 

27297 


2003 

30282 


29775 

33337 


2004 

34952 


33929 

37596 


2005 

36201 


35035 

39129 


2006 

38186 


36756 

41397 


2007 

43553 


41817 

47619 


2008 

47821 


45605 

52778 


2009 

44367 


42037 

47889 


2011 

35830 


35143 

42770 


 

 

 



 

 

 



 

Belçika v

ə qonşu-ölkələrin ÜDM-nin artım templərinin dinamikası, %, 

2000 – 2011-ci ill

ər 

 

İl 

Belçika  

Fransa  

Niderland 

2000 

91.7 


91.1 

93.7 


2001 

99.6 


100.9 

104.2 


2002 

109.1 


108.5 

109.2 


2003 

123.3 


123.4 

122.8 


2004 

116 


114.7 

113.4 


2005 

104.1 


103.9 

104.6 


2006 

106.1 


105.6 

106.3 


2007 

114.8 


114.5 

115.5 


2008 

110.5 


109.7 

111.2 


2009 

93.3 


92.7 

91 


2011 

99.2 


97.5 

98.2 


 

 

 

 

 

 

 

Belçikanın və lider-ölkələrin ÜDM-nin müqayisəsi 

 

Belçika v

ə lider-ölkələrin ümumi daxili məhsulu (ÜDM), milyard ABŞ 

dolları, 2000 – 2011-ci illər 

 

İl 

Belçika 

ABŞ 

Çin 

Yaponiya 

Almaniya 

Fransa 

2000 

233 


9899 

1193 


4667 

1886 


1326 

2001 

232 


10234 

1317 


4095 

1881 


1338 

2002 

253 


10590 

1456 


3918 

2007 


1452 

2003 

312 


11089 

1651 


4229 

2424 


1792 

2004 

362 


11798 

1943 


4606 

2726 


2056 

2005 

377 


12564 

2284 


4552 

2766 


2137 

2006 

400 


13315 

2787 


4363 

2903 


2256 

2007 

459 


13962 

3494 


4378 

3324 


2582 

2008 

507 


14219 

4532 


4880 

3624 


2832 

2009 

473 


13864 

5051 


5033 

3299 


2625 

2011 

412 


15040 

11300 


4389 

3085 


2214 

 

 

 

 

 



 

 

Belçika v

ə lider-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə ÜDM, ABŞ dolları,  

2000 – 2011-ci ill

ər 

 

İl 

Belçika 

ABŞ 

Çin 

Yaponiya 

Almaniya 

Fransa 

2000 

22897 


35041 

940 


37122 

22903 


22456 

2001 

22721 


35840 

1031 


32527 

22832 


22529 

2002 

24673 


36711 

1132 


31083 

24347 


24291 

2003 

30282 


38068 

1276 


33515 

29388 


29775 

2004 

34952 


40121 

1494 


36469 

33033 


33929 

2005 

36201 


42329 

1747 


36015 

33511 


35035 

2006 

38186 


44448 

2120 


34500 

35173 


36756 

2007 

43553 


46188 

2644 


34605 

40283 


41817 

2008 

47821 


46621 

3412 


38563 

43941 


45605 

2009 

44367 


45059 

3784 


39770 

40034 


42037 

2011 

35830 


48517 

8433 


34560 

37170 


35143 

 

 



 

 

 

 

Belçika v

ə lider-ölkələrin ÜDM-nin artım templərinin dinamikası, %, 

2000 – 2010-cu ill

ər 

 

İl 

Belçika 

ABŞ 

Çin 

Yaponiya 

Almaniya 

Fransa 

2000 

91.7 


106.4 

108.4 


106.8 

88.5 


91.1 

2001 

99.6 


103.4 

110.4 


87.7 

99.7 


100.9 

2002 

109.1 


103.5 

110.6 


95.7 

106.7 


108.5 

2003 

123.3 


104.7 

113.4 


107.9 

120.8 


123.4 

2004 

116 


106.4 

117.7 


108.9 

112.5 


114.7 

2005 

104.1 


106.5 

117.6 


98.8 

101.5 


103.9 

2006 

106.1 


106 

122 


95.8 

105 


105.6 

2007 

114.8 


104.9 

125.4 


100.3 

114.5 


114.5 

2008 

110.5 


101.8 

129.7 


111.5 

109 


109.7 

2009 

93.3 


97.5 

111.5 


103.1 

91 


92.7 

2010 

99.2 


104.2 

113.6 


108.5 

99.4 


97.5 

 


 

Çexiyanın kənd təsərrüfatı 

 

Ərazisi  78,87  min  km



2

,  əhalisi  10,5  milyon  nəfərdir.  ÜDM  istehsalı  272,2 

milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 25,9 min ABŞ dolları düşür. 

Əlverişli  iqlim  şəraiti  ölkədə  müxtəlif  növ  dənli  bitkilərin,  tərəvəzlərin  və 

meyvələrin becərilməsinə imkan yaradır. Həmçinin, heyvandarlıq da olduqca inkişaf 

etmişdir. Dənli bitkilərə gəlincə, Çexiyanın kənd təsərrüfatında daha çox, son dərəcə 

gözəl  çörək  məmulatları  bişirilən  buğda  istehsal  edilir.  Tərəvəzlərdən,  Çexiya 

mətbəxinin  əsas  inqrediyenti  olan  kartofun  becərilməsinə  üstünlük  verilir.  Alma, 

armud,  gavalı  və  gilas  Çexiyada  yetişdirilən  əsas  meyvə  növləridir.  Tanınmış 

Moraviya 

üzümlükləri  ölkənin  hüdudlarından  uzaqda  məşhur  olan  gözəl  şərabın 

hazırlanması üçün xammal mənbəyidir. Məşhur Çexiya pivəsinin hazırlanması üçün 

lazım  olan  her  şeyi,  həmçinin,  Çexiyanın  kənd  təsərrüfatı  verir. Mayaotunun 

becərilməsi  öz  ənənələrini  qədim  zamanlardan  davam etdirir  və  Çexiyanın    pivə 

istehsalı tarixinin ayrılmaz hissəsidir. 

Çexiya  heyvandarlığı  donuzların,  iribuynuzlu mal-qaranın  və  ev  quşlarının 

yetişdirilməsi  üzərində  qurulmuşdur.  Ən  çox  donuz  yetişdirilir.  İkinci  yerdə 

Çexiyanın əhalisinin təkcə ətlə deyil, həm də südlə təmin edən sağmal inək təsərrüfatı 

durur. 

Bütün heyvanlar, ətin tərkibində insan üçün təhlükəli maddələrin olmasına yol 



verilməməsi  üçün  mütəxəssislər  tərəfindən  diqqətlə  müayinə  olunur.  Donuz  və  quş 

qripinin  epidemiyaları,  heyvandarlıq  məhsullarının  insan  istehlakına  uyğun  olması 

sanitar normaların daha da sərtləşməsinə gətirib çıxardı. 

Çexiyanın  kənd  təsərrüfatı  mexanikləşdirmənin  və  avtomatlaşdırmanın 

yüksək  dərəcə  olması  sayəsində  yaxşı  inkişaf  etmişdir.  Lakin,  gənclərin  kənd 

yerlərində yaşamaq istəməməsi problemi bu ölkədən də yan keçmir.  

Çexiyanın  əhalisi  son  dərəcə  yüksək  sıxlığı  ilə  fərqlənir.  Orta  hesabla             

1 km


2

-

ə təxminən 129 nəfər düşür. Ən çox sıx əhalisi olan iri şəhərlərin əraziləridir, 



burada  əhalinin  orta  sıxlığı  1  km

2

-



ə  250  nəfər  təşkil  edir.  Hal-hazırda  Çexiyanın 

əhalisi  çox  böyük  artımla  seçilmir,  bu  əsasən  qonşu  ölkələrdən  olan  miqrantların 

hesabına baş verir. 

Çexlərin böyük əksəriyyəti  başqa  ölkələrdə  yaşayır,  bu  da  XIX  əsrin 

axırlarında  XX  əsrin  əvvələrində  olan  iqtisadi  çətinliklər  və  həmçinin siyasi 

səbəblərlə əlaqədar idi. 

Hal-

hazırda  Çexiya  digər  ölkələrdən  olan  işçilərin  sayını  azaltmağa  çalışır. 



Hökumət  ölkəni  tərk  etməyə  razı  olan  xaricilərin  evlərinə  qayıtma  xərclərini 

ödəməyə,  həmçinin  500  avro  məbləğində  birdəfəlik  müavinət  verməyə  hazırdır ki, 

buna da, 2008-2009-

cu illərin iqtisadi böhranı səbəb olmuşdur. 

Çexiya  Respublikasının  güclü  sənaye  ölkəsi  olmasına  baxmayaraq,  Çexiya 

kənd təsərrüfatının qədim ənənələri var. İqlim şəraiti sayəsində ölkədə müxtəlif növ 

tərəvəz,  meyvə  və  ev  heyvanları  yetişdirilir.  Kənd  təsərrüfatı  istehsalının  ənənəvi 

aqrar ərzaqları arasında aşağıdakıları qeyd etmək olar: 

Taxıl, kartof, şəkər çuğunduru, süfrə və şərab üzümləri, meyvələr. 

2006-


cı  ildə  becərilmiş  dənli  bitkilərin  cox  hissəsi  buğda  idi.  Çexiya 

Respublikasında  870 000  hektardan  artıq  sahədə  taxıl  becərilmişdir.  Digər  ənənəvi 

dənli bitkilərə arpa, çovdar və yulaf daxildir. Taxıl çörək məmulatlarının, ən yayılmış  


 

rulet  və  şirin  peçenyenin  bişirilməsində  istifadə  edilir.  Çexiya Statistikasının 



hesabatına uyğun olaraq 2006-cı ildə taxılın istehsalı 15,5 faiz aşağı düşmüş və ya 

6,46  milyon  tonadək  azalmışdır.  Buna  il  ərzində  əlverişsiz  hava  şəraiti  səbəb 

olmuşdur. 

2006-


cı  ildə  711 000  tondan  artıq  kartof  yığılmışdır.  Kartof  bir  çox  Çexiya 

yeməklərinin əsasıdır. 

Əsasən  şəkərin  istehsalında  istifadə  olunan  şəkər  çuğunduru  Çexiya 

Respublikasında  ardıcıl  becərilir.  2006-cı  ildə  2,9  milyon  ton  şəkər  çuğunduru 

yığılmışdır. 

Çexiya  Respublikasında  5 414  hektar  sahədə  süfrə üzümü  becərilir. 2006-cı 

ildə, Çexiya vilayətləri 5 200 ton məsul yığmışdır. Çexiya Respublikasında bar verən 

üzüm  bağları  12 697  hektardır.  Onlar  daha  çox  Cənubi  Moraviyada  yayılmış  və 

bura

da bu növ məhsul üçün ən yaxşı iqlim şəraiti mövcuddur. 



Ənənəvi meyvə məhsulu, adətən müxtəlif növ tezyetişən, gec yetişən və qış 

almasından,  armudundan,  gavalıdan  və  albalıdan  ibarətdir.  Heyvandarlıq  sahəsində 

ənənəvi aqrar ərzaqları arasında aşağıdakıları qeyd etmək olar: 

Donuz, iribuynuzlu mal-qara, e

v quşları. 

Donuzları  əsasən  yaxşı  keyfiyyətli  ətlik  kimi  böyük  həcmdə  yetişdirirlər. 

Kəsilmiş  donuzun  orta  çəkisi  təxminən  105  kq  təşkil  edir.  Donuzlar  təkcə  böyük 

qruplarl


a deyil, həmçinin fermerlərin şəxsi istifadəsi üçün yetişdirilir. Ev donuzunun 

kəsilməsi  Çexiyanın  kənd  adətidir.  Bütün  donuzlar,  kəsilmədən  əvvəl  insan  üçün 

zərərli  maddələrin  mövcudluğunu  istisna  etmək  üçün  ciddi  gigiyena  müayinəsini 

keçməlidir. 

Çexiya  Respublikasında  ən  yayılmış  iribuynuzlu mal-qara növü, mal-qara 

ar

asında ikinci ən gəlirli olan inəklərdir. Kəsilmiş inəyin orta çəkisi 600 kq-dır. Bütün 



iribuynuzlu mal-

qara kəsilmədən əvvəl insan üçün zərərli maddələrin istisna edilməsi 

üçün gi

giyena müayinəsindən keçməlidir, əsasən də inək quduzluğu xəstəliyinə dair. 



Bugünədək  Çexiya  Respublikasında  xəstəliyin  20  halı  təsdiq  edilmişdir,  lakin 

insanlar yoluxmamışdır. Südün geniş yayılmış məhsulları pasterizə edilmiş süd, yağ 

və emal edilmiş pendirlərdir.  

Çexiya  fermerləri  ənənəvi  olaraq  toyuq,  qaz,  hind  toyuğu  və  ördək 

yetişdirirlər.  Ağ  ətin  yayılması  sayəsində  ev  quşlarının  yetişdirilməsi  daha çox 

artmışdır. Yuxarıda qeyd olunan müxtəlifliklərdən əlavə, həmçinin Qvineya toyuqları 

yetişdirilir.  Quş  qripinin  təhlükəsi  nəticəsində  Çexiya  Respublikasında  bütün  ev 

quşları tamamilə yoxlanılmışdır.  

Çexiya  Respublikasında  sənaye  və  turizm  yaxşı  inkişaf  etmişdir.  Kənd 

təsərrüfatına  gəldikdə,  onun  ÜDM-da  payı  2  faizdən  azdır.  Çexiyanın  iqlimi,  onun 

coğrafi mövqeyi  müxtəlif meyvələrin, tərəvəzlərin, dənli bitkilərin və həmçinin ev 

mal-


qarasının və quşlarının yetişdirilməsi üçün münbit şərait yaradır. Buğda, çovdar, 

arpa,  yulaf  əsas  dənli  bitkilərdir.  Həmçinin  burada  kartofun,  şəkər  çuğundurunun 

məhsuldarlığı  yüksəkdir.  Qeyd  etməmək  olmaz  ki,  Çexiya  pivəsi  dünyada  ən 

yaxşılardan  biridir.  Onun  hazırlanması  üçün  geniş  kənd  təsərrüfatı  sahələrində 

mayaotu  əkilir.  Almanın,  armudun,  gavalının,  gilasın  müxtəlif  sortlarının  yaxşı 

məhsulları  alınır.  Meyvə  ağacları  ümumiyyətlə  Çexiyanın  böyük  ərazilərini  əhatə 

edir. Çox hallard

a onları böyük olmayan yollar boyunca əkirlər.  



 

Heyvandarlığa  gəldikdə  isə,  burada  donuzların,  iribuynuzlu mal-qaranın  və 



quşların yetişdirilməsi üstünlük təşkil edir. Ağ ətə olan tələbata müvafiq yerli fermer 

təsərrüfatlarında quşların baş sayı artırılmışdır (toyuq, hind toyuğu, ördək və qaz). 

Kənd  təsərrüfatı  yaxşı  avtomatlaşdırılmışdır.  Əvvəllər  Çexiya  əsas  kənd 

təsərrüfatı ərzaqları ilə təkcə özünü təmin etmirdi, həm də onların bir hissəsini ixrac 

edirdi. Lakin, son zamanlar  kənd təsərrüfatı çox da yaxşı olmayan vaxtlarını yaşayır 

və Çexiya sahibkarlığının ən riskli sahəsi sayılır. 

Əmək haqları burada o qədər də yüksək deyil, böhrandan çıxış üzrə siyasət 

kənd təsərrüfatı məhsullarına qiymətlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarmış, ekologiya 

naminə  mübarizə,  quş  və  donuz  qripi  kimi  müxtəlif  xəstəliklər  və  s.  həmçinin  bu 

sahəyə də zərbə yetirdi. Əkin sahələri azaldılır, ev mal-qarasının yetişdirilməsi ixtisar 

edilir

, boşalmış əkin sahələrini meşə sahələrinin artırılmasına vermək planlaşdırılır, 



bununla əlaqədar kənd əhalisi şəhərə köçməyə başlayır.  

Çexiyada  kənd  və  meşə  təsərrüfatlarının  payı  xeyli  azdır  və    hər  il  də 

azalmağa davam edir. Çexiyada birbaşa kənd təsərrüfatı məhsullarının ÜDM payı 2 

faizdən  də  azdır,  bu  da  qonşu  ölkələrlə  müqayisədə  çox  da  yaxşı  görünmür. 

Çexiyanın  kənd  təsərrüfatı  üçün  onun  iqlim  şəraiti  mühüm  rol  oynayır.  Onun 

sayəsində  Çexiyada  meyvə,  tərəvəz  və  ev  mal-qarasının  yetişdirilməsi  əlverişlidir. 

Çexiyanın  kənd  təsərrüfatı  istehsalı  olan  ənənəvi  aqrar  məhsullarına  kartofu,  taxılı, 

şəkər  çuğundurunu,  üzümün  adi  və  şərab  növlərini  və  meyvələri  aid  etmək  olar. 

Çexiya Re

spublikasında  dənli  bitkilər  arasında  buğda  üstünlük  təşkil  edir.  Digər 

ənənəvi  dənli  bitkilərə  çovdar,  arpa  və  yulaf  aiddir.  Kartof  Çexiyanın  bir  çox 

yeməklərinin əsasıdır, buna görə də onu demək olar ki, hər yerdə becərirlər. Şəkərin 

istehsalı üçün Çexiya Respublikasında şəkər çuğunduru becərilir.  

Çexiyada  m

eyvə  məhsulu  əsasən  almanın,  armudun,  gavalının  və  albalının 

tezyetişən,  gec  yetişən  və  qış  sortlarından  ibarətdir.  Çexiyanın  cənubunda  yerləşən 

Xelçise  və  Leqnise  rayonları  öz  alma  və  gilası  ilə  məşhurdur.  Çexiyanın  kənd 

təsərrüfatı  məhsullarını  sadalayarkən  pivə  istehsalını  qeyd  etməmək  olmaz.  Pivə 

istehsalının əsas komponentləri olan iri Çexiya plantasiyalarında becərilmiş, yüksək 

ke

yfiyyəti  ilə  seçilən  mayaotudur  və  cücərmiş  arpa  olan  səmənidir.  Çexiyanın  hər 



regionunda  yüzdən  çox  pivə  növü  bişirilir.  Çexiya  pivəsinin  ən  məşhur  növlərinə 

Plzenski  Prazdroy,  Kruşovise,  Velikopopovintski  Kozel,  Budeyovitski  Budvar, 

Staropramen, Regent v

ə Velvet aiddir. 

Son zaman

lar,  ölkədə  bəzi  kənd  təsərrüfatı  və  heyvandarlıq  məhsullarının 

istehsalı azalır, bu qismən olaraq çexlərin ekologiya naminə və böhran ilə mübarizə 

qərarı ilə əlaqəlidir, buna səbəb Çexiyanın ərzaq bazarında süd, yağ, çörək, yumurta 

kimi əsas mallara qiymətlərin aşağı düşməsi oldu. Ölkədə iribuynuzlu mal-qaranın və 

donuzların  sayı  azalmış,  lakin  hələ  2008-ci  ildə  atların,  qoyunların  və  quşların 

istehsalı nəzərə çarpaçaq qədər artmışdır.  

Bu

ğdanın  istehsalı  azalmış,  əkin  sahələri  isə  yulaf  üçün  ayrılmışdır.  Üzvi 



gübrələr  əkinə  yararlı  sahələrin  demək  olar  ki,  18  faizində  istifadə  edilir.  Torpaqla 

işləyərkən çexlər daha çox kimyadan istifadə etməkdən imtina edirlər. Ölkədə kənd 

təsərrüfatı sahələri durmadan azalır, Avropa Birliyinin istifadə edilməyən torpaqlarda 

ağacların əkilməsi üzrə proqramı çərçivəsində isə Çexiyada hal-hazırda ölkənin 1/3 

hissəsini  əhatə  edən  meşə  sahələrinin  artırılması  planlaşdırılır.  Çexiyada  kənd 


 

əhalisinin şəhərlərə axını problemi kəskin xarakter almışdır. Ölkədə fermerlərin 1/3 



hissəsinin  yaşı  50-dən  yuxarıdır,  cavan  nəsil  isə  kənddə  qalmağa  can  atmır. 

Çexiyanın  kənd  təsərrüfatında  olan  əmək  haqqının  səviyyəsi  elə  də  yüksək  deyil. 

Əgər  kənd  sakininin  əmək  haqqının  artırılması  problemi  həll  olunmasa,  Çexiyanın 

qıda məhsullarının xarici təminatına keçməsinə böyük ehtimal var. 

Çexiyanın  kənd  təsərrüfatında  əhalinin  5  faizi  məşğuldur.  Çexiyada  kənd 

təsərrüfatının yüksək avtomatlaşdırma və mexanikləşdirmə səviyyəsi mövcuddur. Bu, 

ölkənin  əkinçilik  və  heyvandarlıq  məhsullarına  olan  tələbatının  tamamilə  təmin 

edil


məsinə və həmçinin məhsulları AB-nin ölkələrinə ixrac edilməsinə imkan yaradır. 

Statistika

ya görə, Çexiyada aqrar sektorun bir işçisi  41 nəfəri doyuzdurur. 

Çexiyada  sahibkarlığının  daha  riskli  sahələrinə  kənd  təsərrüfatı,  istehsal, 

ticarət, nəqliyyat və restoran biznesi aiddir. 

Ərazisi 

78,87 km

2



əhalisi 10,5 milyon nəfərdir.  Ərazisinə  görə  dünyada 

114-cü yerd

ədir. 1 km

2

-

ə 129 nəfər düşür. Ümumi daxili məhsul 272,2 milyard ABŞ 

dolları təşkil edir, hər nəfərə 25,9 min ABŞ dolları düşür. 711 min ton kartof, 41,7  

min ton taxıl, 5414 hektardan 5200 ton üzüm götürülür. Hər kəsilmiş iribuynuzlu 

heyvandan orta hesabla 600 kq 

ət götürülür. Kənd təsərrüfatı  istehsalı  ümumi 

daxili m

əhsulun 2 faizini təşkil edir. Ümumi əhalisinin 5,5 faizi kənd təsərrüfatında 

çalışır. 

 

 



Danimarkanın kənd təsərrüfatı 

 

Danimarkanın ərazisi 43,0 min km

2



əhalisi 5,5 milyon nəfərdir, 1 km



2

-

ə 126,4 



n

əfər düşür. ÜDM 208,8 milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 38,0 ABŞ dollarə 

m

əhsul istehsal edilir. 



Danimarkada  iqtisadiyyatın  aqrar  sektoru ilə  dövlətin idarəetmə  onilliklərlə 

toplanmış  təcrübəsi diqqətli öyrənilməyə  layiqdir.  İdarəetmə  fəaliyyətinin müxtəlif 

iqtisadi, inzibati v

ə  ideoloji  üsulları  və  metodları  istifadə  edilərək dövlət  kənd 

əhalisinin həyatının qaydaya salınması, istehsalın artımının, kənd təsərrüfatı və ərzaq 

m

əhsullarının keyfiyyətinin stimullarşdırılması, sağlam rəqabətin təmin edilməsi üçün 



əlverişli şərait yaratmışdır. 

Bu ölk


ədə  aqrar biznesdə  dövlət müəssisələri və  idarələri mövcud deyil. 

Kooperativl

ərin, kredit və injinirinqləşdirilmiş strukturların yaradılmasında hökumət 

payçı kimi iştirak etmir. Bütün ərzaq və kənd təsərrüfatı sənayesi fərdi təsərüfatçılığa 

əsaslanır. Kraliça, parlament və hökumət bu fərdi torpaq mülkiyyətçiliyinin, istehsal 

vasit


ələrinin və  əmək vasitələrinin müdafiəsi və  yaradıcı  fəaliyyəti üçün bütün 

müvafiq  şəraiti yaratmışdır.  Bunun  üçün  həm  hüquqi, həm də  qeyri  hüquqi  dövlət 

idar

əçiliyi formalarından istifadə edilir. 



Danimarkada k

ənd təsərrüfatı qanunvericiliyi yüksək səviyyədədir. Bir neçə il 

önc

ə qəbul edilmiş “Kənd təsərrüfatı barədə” qanun “kənd təsərrüfatı konstitusiyası” 



hesab edilir. O, k

ənd həyatının  əhəmiyyətli sosial və  istehsal məsələləri üzrə  daha 

ümumi  xarakter  daşıyan  qaydalar  qəbul  etmişdir,  Danimarkanın  ailə  fermasının, 

fermerin, kooperativin, yerli idar

əçilik  orqanlarının,  kənd təsətrrüfatı,ərzaq və 

balıqçılıq  nazirliyinin və ölkənin hökumətinin davranışlarını və fəaliyyətini müəyyən 

etmişdir. Bu qanunla Danimarka ailəsi Danimarkanın kənd təsərrüfatının əsası kimi 

əyyənləşdirilmişdir  və  onun fəaliyyətini qorumaq bütün hökumət və  qeyri-



hökum

ət orqanlarının vəzifəsidir. Bu qanuna uyğun olaraq emal kooperativləri ərzaq 

bazarında  kretidləşmədə  və  vergi qoyulmada prioritet əldə  edirlər. Beynalxalq 

bazarlarda  onların  fəaliyyətinin  koordinasiyası  üçün  dövlət tərəfindən 

maliyy

ələşdirilən İxrac Şurası yaradılmışdır. 



Dövl

ətin nəzarət fəaliyyəti  əhəmiyyətlidir. Burada iki aspekti qeyd etmək 

lazımdır:  baytarlıq  nəzarəti və  ətraf  mühitin  qorunması.  Mal-qaranın  və  ərzaq 

m

əhsullarının  vəziyyətinə  nəzarət bir neçə  səviyyədə  həyata keçirilir. Danimarka 



effektivbaytarlıq  sistemi  yaradaraq  mal-qaranın  və  donuzların  bütün  yolxucu 

x

əstəliklərinin tamamilə  öhdəsindən gəlmişdir.  Bunun  sayəsində  ət və  süd sənayesi 



m

əhsullarının  ixracının  böyük həcmi  üçün zəmin  yaranmışdır.  Danimarkada dövlət 

hakimiyy

əti ətraf mühitin kənd təsərrüfatından az zərər dəyməsi üçün bir çox tədbirlər 

görür. Danimarkanın ailə fermerləri və kooperativləri ekologiya və təbiətin qorunması 

xidm


ətləri üzrə ciddi sistemli nəzarətə məruz qalır. Danimarkanın qanunavericiliyinə 

gör


ə 1 hektar kənd təsərüffatına yararlı torpaqlarda heyvanların sayı,səpilən üzvi və 

mineral gübr

ələrin  miqdarı,  həmçinin  qış  dövründə  istifadə  olunmamış  bitki 

əkinlərinin sahəsi  məhdudlaşdırılıb.Fermer bitkiləri qoruyan kimyəvi  maddələrin 



2

 

 



t

ətbiqinin  texnologiyasına  riayət etmək və  onun  uçotunu aparmalıdır.  Ətraf mühitin 

qorunması üzrə qanunvericiliyin pozulduğu halda, fermer cinayət məsuliyyətinə cəlb 

edilir v


ə  Yaşıl şəhadətnaməyə malik olmaq haqqını itirir, yəni sahəsi 30 hektardan 

artıq olan fermer təsərrüfatını idarəetmə və sahiblik hüququnu itirir. 

Danimarka dövl

ət dəstəyi və stimullaşdırma kimi idarəçilik normalarını geniş 

t

ətbiq edir. Dövlət vəsaiti  hesabına  kənd yerlərində  avtomaşın  yollarının  şəbəkəsi 



yaradılmışdır və hər ailə fermasına bərk örtülü girişləri tikintisi həyata keçirilmişdir. 

Bununla yanaşı fermaların əksər hissəsinə elektrik enerjisi açıq enerji ötürücü xətlərlə 

deyil,  torpaqda 

basdırılmış  elektrik kabellərlə  aparılmışdır.  Dövlət hər  bir  fermanı 

telefon  rabit

ə  xətlərilə  təmin  etmişdir.  Hal-hazırda  bu  rabitə  xətlərilə  kompyuter 

şəbəkəsi (internet) və kommersiya informasiya bazası fəaliyyət göstərir. 

Güz


əştlərin təyin edilməsi yolu ilə  müxtəlif səviyyəli kooperativlərdə  və 

f

əaliyyət sferalarındafermerlərin birləşməsi stimullaşdırılır. 



Danimarkanın  aqrar  sənaye kompleksində  aqrobiznes  strukturlarının 

menecmentin v

ə  idarəedilməsinin xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirərək  aşağıdakıları 

qeyd etm


ək lazımdır. Danimarkanın ailə fermerləri idarıçilik üçün xüsusi hazırlanmış 

menecerl


əri cəlb etmirlər. Məsləhətçilərin yardımı ilə hər bir fermer müstəqil olaraq 

öz fermasının fəaliyyət strategiyasını işləyib hazırlayır, əkinçilikdə və heyvandarlıqda 

texnoloji prosesl

əri  təmin edir və  mühasibat və  vergi uçotunu  aparır.  O, həmçinin 

q

əbul edilən qərarlara və maliyyə nəticələrinə personal məsuliyyət daşıyır. Bununla 



yanaşı, Danimarkanın fermeri bilavasitə mexanizatorun, sürücünün, heyvandarın və s. 

işini yerinə yetirir. Qeyd etmək lazımdır ki, bir nəfər üçün çox böyük professional və 

fiziki  ağırlıqdır.  O,  fermerdən bilik, tərcrübə,  sağlamlıq  tələb edir. Bununla 

fermerl


ərin təlimi və hazırlığı üzrə dövlət dəstəyi izah edilir. Faktiki olaraq hər fermer 

ixtisaslaşmış  menecer  olmalıdır.  Məhz buna görə  Danimarkanın  kənd təsərrüfatı 

m

əktəblərində onlara təlim keçirlər, sonra isə onların biliklərinə Danimarkanın kənd 



t

əsərrüfatı məsləhət xidməti tərəfindən mütəmadi olaraq əlavələr edilir. 

K

ənd təsərrüfatı  kooperativlərinin idarəçiliyitam  əksinə  qurulmuşdur.  Emal, 



t

əchiz,  satış  və  serviz kooperativləri fermerlər tərəfindən fermerlər üçün 

yaradılmışdır.  Onlar kooperativlər  şurasının  və  idarəetmənin üzvləridir. Lakin 

fermerl


ərin özləri  fiziki  olaraq  kooperativin  icraçı-təşkilatçı  orqanında  işləyə 

bilmirl


ər. Bu məqsədlər üçün onlar peşəkar  menecer olan icraçı direktoru  müqavilə 

yolu il


ə işə dəvət edirlər. Onun vəzifəsi kooperativlərin üzvlərinin, yəni fermerlərin 

maraqlarının  təmin edilməsi üçün kooperativin strateji və  operativ idarəedilməsidir. 

İcraçı  direktorun  təklifinə  görə  kooperativin  şurası  idarə  heyəti,  baş  mühasibi  təyin 

edir, biznes – 

planı, xərclər smetası və kooperativin işçilərinin ştat sayınıtəsdiq edir. 

İcraçı direktor mütəmadi olaraq istehsal-maliyyə fəaliyyətinin vəziyyəti və nəticələri 

bar

ədə  kooperativ  şurasının  qarşısında  hesabat  verir,  gəlirin  paylaşdırılması  və  ya 



z

ərərin ödənməsi üzrə  təkliflər verir. Bazar münasibətləri və  sərt rəqabət  şəraitində 

icraçı  direktor  müəssisənin  sənədlərlə  idarə  edilməsi deyil, həm də  marketinq 

f

əaliyyəti bacarığına malik olmalıdır. 



3

 

 



M

əhz istehsal edilən məhsulu sərfəli qiymətlərlə satmaq və kooperativ üçün 

z

əruri  olanları  sərfəli qiymətlərlə  almaq qabiliyyəti maliyyə  uğurunun  və  bütün 



istehsal prosesinin son m

əqsədinin  əsasıdır.  Hal-hazırda  Danimarkada  peşəkar 

menecer

ə yüksək tələblər qoyulur, lakin onun əməyi də yüksək qiymətləndirilir. Emal 



kooperativl

ərininbirləşmə  prosesi gedir. Bu birləşmə  bir dəb deyil, o  rəqabətli 

mühitd

ə malların satılmasının həyatı zəruriyyətidir.  



Ərazisi 43,0 min km

2



əhalisi 5,5 milyon nəfərdir, 1 km

2

-

ə 126,4 nəfər düşür. 

ÜDM 208,8 ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 38,0 ABŞ dolları düşür. Dövlət kənd 

əhalisinin həyatının qaydaya salınması, istehsalın artımının və kənd təsərrüfatı və 

ərzaq məhsullarının  keyfiyyətinin  stimullaşdırılması,  sağlam  rəqabətin təmin 

edilm

əsi üçün əlverişli  şərait  yaratmışdır.  Danimarkada  kənd təsərrüfatı 

qanunvericiliyi yüks

ək səviyyədədir, bir neçə il öncə qəbul edilmiş “Kənd təsərrüfatı 

bar

ədə” qanun “kənd təsərrüfatının konstitusiyası” hesab edilir. 

1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə