Yazılmış bir kitabın üstündə bir dəfə gözəl epiqraf oxudum: "Xatirələr faydalı olsun deyə səmimi ya zılmalı, gerçəkliyə tən gəlməlidir."



Yüklə 3.51 Mb.
PDF просмотр
səhifə32/34
tarix02.12.2016
ölçüsü3.51 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   34

*   *   *  

Cavid nəzəriyyəçi deyildi. Amma nəzəri biliyə, sənət və həyat 

məsələlərinə dair geniş məlumata malik idi. Onun həyat və sənət 

məsələlərinə həsr edilmiş ayrıca əsəri yoxdur və çap olunmamış-

dır

*

. Lakin incəsənətin mətləbinə, incəsənətin həyata müna-



sibətinə dair Cavidin mülahizələri, maraqlı fikirləri onun bədii 

əsərlərində, xüsusilə “Azər” poemasında və bir sıra  şeirlərində 

ifadə olunmuşdur. Nəzəri-estetik görüşlərin bədii  əsərlərin 

tərkibinə hopdurulması bizim klassiklərimizdən ta qədimlərdən 

başlayıb gələn bir ənənədir ki, H.Cavid də onu davam etdirmişdir. 

Yeri gəlmişkən ənənə haqqında. Cavid hansı ənənələrə istinad 

etmiş, hansı təsir mənbələrindən qidalanmışdır? 

Mən hər dəfə bu böyük sənətkarı xatırlayanda ixtiyarsız bu 

sualla qarşılaşıram. Tədqiqatçılar bu suala hələ kafi və  aşkar 

cavab verməmişlər. Bu bəlkə  də ayrıca araşdırmaya möhtac 

maraqlı və mürəkkəb bir məsələdir. Cavidlə əlaqədar xatirələrim, 

onun öz dilindən eşitdiklərim  şəxsən məndə belə ehtimal oyadır 

ki, onun yaradıcılığını, Cavid teatrını qidalandıran mənbələr həm 

zəngin, həm də müxtəlifdir. 

Hər  şeydən  əvvəl qoca Şərqin qədim mədəniyyəti, Azərbay-

canın klassik poeziyası və klassik şairləri. Fəlsəfi təfəkkürlə onun 

yüksək poetik ifadəsi şübhəsiz ki, bu təsir mənbələrindən biridir. 

Qərb dramaturgiyası, onun Şekspir, Şiller, Höte kimi simaları, 

teatrın böyük məramını  nəhəng miqyasda təbliğ eləyən nüma-

yəndələri. 

Və  əlbəttə, Türkiyənin mütərəqqi yazıçıları, adları Cavidin 

dilindən düşməyən Tofiq Fikrət, Rza Tofiq, Namiq Kamal kimi 

şairləri, Əbdulhəqq Hamid dramaturgiyası... Bu şairlərin üsyankar 

poeziyası, inqilabi fikirləri, zülmə, əsarətə insan məhkumiyyətinə 

                                                 

*

 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə, 1919-cu ildə Abdulla Şaiqlə 



birlikdə  ədəbiyyat nəzəriyyəsinə aid “Ədəbiyyat dərsləri” kitabını yazmış  və 

çap etdirmişdir. – Tərtibçi. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

560 


qarşı odlu etirazı Cavidi daima ehtizaza, cuşa gətirir, qanadlan-

dırırdı. 

Nəhayət, XIX əsrin qabaqcıl rus ədəbiyyatı, onun cahanşümul 

nümayəndələri. Xüsusilə Tolstoy və Dostoyevski! Dostoyevski 

dünyasını duymaqda və düzgün qiymətləndirə bilməkdə  məncə 

Cavidlə  bəhsə girmək çətindir. O bu rus dühası haqqında bir 

qəmxar və həmdərd kimi danışardı. Axı, bəşəriyyətin, cəmiyyətin 

dərdini görüb, dərmanını tapa bilməyənlərin dərdi-əzabı çox 

böyük olur. Onların harayı-çağrışı əgər bəzən xəstə adamın, çaş-

qın qəlbin fəryadı kimi səslənirsə,  əgər bu haray təkcə real 

hadisələrdə, adi, təbii insan obrazlarında deyil, həm də  xəyal, 

fantastika aləmində ucalırsa, yaxud bəzən ifrat natural, bəzən isə 

sırf romantik və simvolik boyalarda əks edir, İblis və  Mələk, 

Skelet, Teyf və Peyğəmbər surətlərində  təcəssüm tapırsa, bunu 

belə başa düşmək lazımdır ki, dərdin, qubarın böyüklüyündən 

irəli gəlir. 

Dostoyevski, Cavidin dediyi kimi, oxucunu dəhşətə  gətirən, 

vahiməyə salan cinayətləri, rəzalətləri, vəhşəti və miskinliyi, dərin 

ictimai ziddiyyyətləri və ədalətsizlikləri işıqlandırmaqdan, insanın 

özünü-özünə durbin və zərrəbin ardında göstərməkdən, onun var-

lığındakı gözəlliyi də, eybəcərliyi də təşrih etməkdən çəkinmirdi. 

Bu güçlü meyl, bu ürək yanğısı Caviddə də vardır. Mən, əlbəttə 

Cavidi Dostoyevski ilə eyniləşdirmək, yaxud onları bir mərtəbədə 

tutmaq niyyətindən uzağam. Amma, bununla belə, bu fikirdəyəm 

ki, onların  ədəbi-zehni meyllərində, yaradıcılıq ziddiyyətlərində, 

insansevərlik naminə qaldırdıqları  fəryad səsində bir bənzəyiş 

görmək və  eşitmək mümkündür. Dostoyevski kimi H.Cavid də 

insan mənəviyyatını  tədqiq və  təşrih etməyi gözəl bacarmışdır. 

Həmişə  cərrahlıq  əməliyyatı apara bilməsə  də,  əlac göstərməsə 

də, dərdi-bəlanı görməyi, haray qoparmağı, ah-nalə ilə danışmağı 

yaxşı bacarmışdır. “Ana”, “Şeyx Sənan”, “İblis” faciələri buna 

misaldır. 

Dostoyevski irsində Cavidi maraqlandıran və cəlb edən bir də 

yəqin ki, güclü dramatizm mayası, dərin dramatik konfliktlər idi. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

561 


O, səhnə üçün yazmamışdır. Amma buna baxmayaraq onun 

romanlarının, hekayələrinin əksəriyyəti dəfələrlə səhnələşdirilmiş 

və çox təsadüflərdə bu iş  səmərəli olmuşdur. Bu paradoks necə 

şərh edilməlidir? Onun əsərlərinin ən yaxşı quruluşçularından biri 

rejissor V.İ.Nemiroviç–Dançenko elə bil bu suala cavab verərək 

deyir ki, Dostoyevski həmişə “romançı kimi yazmış, amma 

dramaturq kimi hiss etmişdir, buna görə onun əsərlərinin çoxu 

səhnəyə sanki yol axtarır... asanlıqla və üzvi surətdə  səhnə 

çərçivəsinə daxil olur, onun spesifik tələblərinə  və  şərtlərinə 

uyuşur”. Belə şərtlərdən biri və ən mühümü böyük ədibin qələmə 

aldığı hadisələrin və xarakterlərin dramatizmidir. Onun əsərlə-

rində  vəziyyətlər konfliktlə mayalanmış, insanların mənəviyyatı, 

xasiyyəti mübarizələrlə aşılanmışdır. Dostoyevskinin də, Cavidin 

də əsas qəhrəmanları bir tərəfdən mühitlə, digər tərəfdən öz daxili 

aləmləri ilə mütəmadi çəkişmədədirlər. Onların faciəsi, onların 

etiraz və üsyanı bütün insanlığı xoşbəxt etmək istəyənlərin mənə-

viyyatını formalaşdırmaq işinə xidmət edir, bizim oxucularımıza, 

tamaşaçılarımıza böyük estetik qida verir. 

Yaradıcılığındakı, təfəkküründəki məlum ziddiyyətlərə, əsər-

lərindəki boyaların tutqunluğuna, bəzən ifrat qatılığına, bəlkə  də 

qaranlığına baxmayaraq, F.M.Dostoyevski kimi Hüseyn Cavid də 

bu gün bizim üçün qiymətlidir,  əzizdir. Çünki o, insan və  həyat 

haqqında ürək ağrısı, can yanğısı ilə danışmışdır, bəşəriyyətin 

işıqlı gələcəyinə ümid və inam bəsləmişdir. 

Xatirələrim yenidən mənə xatırladır və  təsdiq edir ki, Cavid 

acı fəryadlar, şirin arzular, böyük diləklər, böyük ümidlər şairidir. 



1982 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

562 


 

Dilşad Mehdiyeva 

Úàâèä ùàããûíäà õàòèðÿëÿðèìäÿí  

áèð éàðïàã 

 

ər insanın ömür tarixçəsi var. Bu tarixin məzmunluluğu, 

zənginliyi, həyat yolunda insanın məhz kimlərlə rast-

laşdığı, kimlərlə ünsiyyət saxladığı, kimlərin təsiri altında olduğu 

ilə müəyyənləşir. Əgər həyatına epizod şəklində, təsadüfən deyil, 

uzun müddətə daxil olan insan bütöv bir xalqın fəxri, böyük və 

mürəkkəb bir dövrün mədəniyyət və ədəbiyyat bayraqdarlarından 

biridirsə, onun təsiri də keçici və ötərgi olmur. Bu mənada mən 

Hüseyn Cavid haqqında bu kiçik qeydlərimi xatirə adlandırmı-

ram. Çünki o, mənim üçün (yəqin ki, onun bir sıra başqa tələbə-

ləri üçün də) zaman keçdikcə bizdən uzaqlaşan, uzaqlaşdıqca da 

tədricən unudulan və dumanlı, pərakəndə xatirəyə çevrilən bir 

şəxs olmayıb. Yox. Mənə səmimiyyətlə inanın: o, həmişə bizimlə 

olub və bizimlədir, nümunəvi ziyalı  hərəkətləri və  ədaları 

gözlərimizin qarşısındadır, sakit, təmkinli, bizim üçün doğmadan-

doğma sözləri qulaqlarımızdadır, sevimli simasını  nəzərlərimiz 

bugünün ədib və alimlərinin arasında axtarır. 

Mən Hüseyn Cavidin xarici görkəmi, xasiyyət və xarakteri, 

şən və ya qəmli anlarındakı  dəyişiklikləri, ona haqsız hücumlar 

zamanı bizim yaxından-uzaqdan müşahidə etdiyimiz həyəcanları 

haqqında yazmayacağam. Yalnız Hüseyn Cavidin bir müəllim 

kimi gənc nəslə, tələbələrə, xüsusilə  qızlara münasibəti,  ədəbiy-

yatı onlara necə  aşılaması  və bu zaman onun güddüyü məqsəd 

haqqında öz fikirlərimi oxucularla bölüşdürmək istəyirəm. 

1924-cü ildə mən Gəncədən Bakıya gəlib Ali Pedaqoji İnsti-

tuta daxil oldum. Tbilisidən, Qazaxdan, Şəkidən olan rəfiqələ-

rimlə çox tez mehribanlaşdıq və bu səmimiyyət bizim bütün 

ömrümüz boyu davam etdi. Bizi bir-birimizə bağlayan ümumi 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

563 


cəhətlərdən biri ədəbiyyata məhəbbət idi. Eşitdik ki, türk ədəbiy-

yatından bizə Cavid əfəndi dərs deyəcək. Hüseyn Cavid haqqında 

eşitmişdik. Belə bir insanın mühazirələrini dinləyəcəyimiz biz 

ədəbiyyat həvəskarlarını hədsiz sevindirdi. 

Çox tez bir müddətdə, heç bir sorğu-sualsız, heç bir imta-

hansız müəllimimiz ədəbiyyat həvəskarlarını tanıdı, bundan sonra 

o, öz mühazirələrini məhz həmin həvəskarların gözlərinə baxa-

baxa, sanki ancaq onlar üçün oxuyurdu. Sonradan bu, çox səmi-

mi, çox yaxın bir ünsiyyətə çevrildi. Biz Hüseyn Cavidin evinə 

gedib-gəlməyə başladıq. O zaman onun ailəsi Kommunist küçə-

sində, indiki Ali Sovet binasının üçüncü mərtəbəsində yaşayırdı. 

Şairin həyat yoldaşı Mişkinaz xanım bizi öz doğma balalarından 

ayırmazdı. 

Dram teatrının lojasında bizim qrupun iki daimi yeri vardı. O 

zaman teatrın repertuarında H.Cavidin pyesləri  əsas yer tuturdu. 

Biz bu tamaşaları buraxmazdıq. Bu əsərlərin hər sətri, hər mono-

loqu bizim, necə deyərlər, iliyimizə-qanımıza işləmişdi. Tamaşa-

lardan sonra biz Cavid əfəndidən uzun müddət ayrılmazdıq. Bir 

dəfə  “Şeyx Sənan”  əsərinə baxandan sonra (Xumar rolunu 

Mərziyə xanım Davudova oynayırdı) Cavid əfəndiyə dedik: 

– Cavid əfəndi, Xumar xarici görkəmcə Mişkinaz xanıma çox 

oxşayır. 

– Təkcə xarici görkəmcə yox, –dedi, –həm də mənəviyyatca! 

Yoxsa mən Xumarı belə məsum, belə sevimli yarada bilməzdim. 

Və o da sizi istəyəndə ağladıb, güldürə bilməzdi. 

H.Cavid öz ailəsinə, öz balalarına çox bağlı adam idi. 

Məhz H.Cavidin “Şeyx Sənan”  əsərinin təsiri altında biz 

gənclər arasında ateizm meylləri qüvvətləndi. Mən hətta kom-

somol komitəsində dini xurafatla mübarizə bölməsinə  rəhbərlik 

etməyə başladım. 

Bir müddətdən sonra Cavidə qarşı hücumlar başlandı. Biz ona 

qarşı hər iradı ürəkağrısı ilə qarşılayırdıq. Bu elə vəziyyət aldı ki, 

Cavidin yaradıcılığını  və  şəxsiyyətini kəskin  şəkildə müdafiə 

etdiyinə,  əks cəbhənin adamlarını alçaqlıqda və vicdansızlıqda 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

564 


ittiham etdiyinə görə onlar institut komsomol komitəsində olan 

tərəfdarlarının fitvası  və köməyi ilə  məni komsomoldan xaric 

etdilər. Lakin tez bir zamanda komsomolun mərkəzi komitəsinin 

işə qarışması nəticəsiidə mən komsomola bərpa olundum. 

Məni və Cavid pərəstişkarları olan rəfiqələrimi həddən artıq 

incidən,  əsəbiləşdirən və buna görə  də  çılğın hərəkətlərə sövq 

edən o idi ki, şairə hücumda fəallıq göstərənlərin əksəriyyəti əs-

lində əsl milli mədəniyyətdən, milli ədəbiyyatdan tamamilə uzaq, 

deyərdim ki, əqidəsi də şübhəli adamlar idi. Onlar əslində özlərini 

yenilik tərəfdarları kimi göstərib cılız  şəxsiyyətlərini gözə sox-

maq üçün dəridən çıxırdılar. Öz xalqının tarixinə asanlıqla qələm 

çəkməyə hazır olan belələri ümumiyyətlə, şüar edib başları üstünə 

qaldırdıqları yeniliyin özünün də  nədən ibarət olduğunu bilmir-

dilər.  İnanın ki, o adamlar indi də yada düşəndə insanda nifrət 

hissi boğur. 

Cavidə qarayaxanlar onu qeyri-proletar şairi adlandırırdılar. 

Cavid əfəndi bizi həmişə sakitləşdirər və deyərdi:  

– Ədəbi əsərdə onlara fəhlə lazım deyil, mazutlu fəhlə paltarı 

lazımdır, onları insan xarakteri yox, insan mənəviyyatı yox, quru 

şüarlar maraqlandırır. Mən o fəhlələr arasından elə Şeyx Sənanlar, 

elə Xumarlar tapacağam ki... 

Lakin bunun üçün ona imkan və vaxt vermədilər. 

Burada mənim albomuma Hüseyn Cavidin yazdığı şeirdən bir 

bəndin fotosurətini vermək istəyirəm (o zaman ədəbiyyatsevər 

gənclər arasında belə albomlar dəb idi): 

Almazlar, incilər qarşımda söndü,  

Gözəllər yanımda xəyala döndü,  

Büllur qəhqəhələr susmuş göründü,  

Susmuş kamançalar ilhama gəldi. 

Bəli, Hüseyn Cavid büllur qədəhlər arxasında harınlayıb qəh-

qəhələr çəkən bir sinfi taxtdan salıb, uzun əsrlər susmuş qəm ka-

mançalarında yeni şərqilər çalan bir xalqın ilhamı, ümman şairi 

idi. 

1980 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

565 


 

Şəmsi Bədəlbəyli 

Úàâèä ñÿíÿòèíèí òÿÿññöðàòû 

óíóäóëìàçäû 

 

öyük dramaturq, adı  qızıl xət-



lərlə Azərbaycan teatr tarixinə 

həkk edilmiş unudulmaz klassikimiz 

Hüseyn Cavidlə, onun ölməz əsərlərinin 

teatrımızda gurultulu və bəzən də müba-

hisəli tamaşaları ilə hələ çox cavan yaş-

larımdan böyük aludəlik hissilə tanış ol-

muşam. Hələ Abdulla Şaiq adına mək-

təbdə tələbəlik illərində Mustafa Mərda-

novun, sonralar da Möhsün Sənaninin 

rəhbərliyi ilə dram dərnəyində Cavid 

əfəndinin “Şeyda” əsərində Qara Musa rolunda çıxış etmişəm. Bu 

mənim səhnədə atdığım ilk addım idi. 

O illər orta məktəblərdə, institutlarda çox gözəl bir tədbir 

ənənəyə çevrilmişdi. Tələbələrin iştirakı ilə oynanılan tamaşaların 

“ədəbi məhkəməsi” keçirilirdi. Tələbə  həmin “məhkəmə”də ha-

kim müəllimlərin sorğu-suallarına cavab verərək oynadığı rola 

bəraət qazandırmalı idi. Mən həmin “ədəbi məhkəmə”lərin birin-

də Qara Musanın hərəkətlərinə, bir qolunu istehsalatda itirdiyinə 

görə kapitalistlərə qarşı apardığı mübarizə vasitələrinə, terror 

vasitəsilə intiqam hissinə qapılmasına bəraət qazandırmalı idim. 

Həmin məhkəmədə oynadığım rolun əsərdəki mövqeyi, başqa 

rollara münasibəti, şəxsiyyətindəki xüsusiyyətlər haqqında yürüt-

düyü mülahizələrə görə tələbəyə ədəbiyyat dərsi üzrə qiymət veri-

lirdi. Bu cür məhkəmələr pedaqoji nöqteyi-nəzərindən olduqca 

faydalı nəticə verirdi və tələbələrdə dramaturgiya və teatra marağı 

hələ gənc yaşlarından aşılayırdı. 

 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

566 


1925-ci ilin baharında universitetin şərq fakültəsi tələbələ-

rinin iştirakı ilə opera teatrının binasında “İblis” əsərinin tamaşası 

göstərildi. Rolları ifa edənlərin bəziləri yaxşı yadımdadır: Arif – 

Süleyman Rüstəm,  İblis – Əfrasiyab Bədəlbəyli,  İbn Yəmin – 

Fuad  Əfəndiyev, Xavər – Asya Tahirova, Rəna – Zinyət Məm-

mədbəyova və başqaları. 

Suflyorluq mənə tapşırılmışdısa da buna ehtiyac olmadı... 

Hamı rolunu mükəmməl və əzbər bilirdi. Ümumiyyətlə, Cavidin 

mənzum pyeslərinin o illərdəki tamaşalarına dəfələrlə baxmaqdan 

daima həzz alardıq, qəhrəmanlarının sonralar aforizmə, xalq mi-

sallarına çevrilən monoloq və dialoqlarını bir qayda olaraq əzbər 

bilirdik


1

. Abbas Mirzə  Şərifzadənin, Kazım Ziyanın, Sidqi Ru-

hullanın, Möhsün Sənaninin,  İsmayıl Hidayətzadənin parlaq ifa-

sında gördüyümüz Cavid qəhrəmanlarının monoloqları dilimizin 

əzbəri idi... Söhbətlərimizdə daim 

“Nə demək istəyirsən? İzah et!”,  

“Arif ol, arif! Atma vicdanı”,  

“Həqiqət istərəm, yalnız həqiqət!  

Yetər artır şəriət, ya təriqət!..” 

 

kimi oynaq misralardan istifadə edərdik. 



Atam Bədəlbəylə Hüseyn Cavid dost idilər. Bakıda məktəb 

binasında yaşadığımız zaman Cavid əfəndi dəfələrlə bizə gələr və 

atamla söhbətləşər, sonra da nərd oynardılar. 

Qardaşım Əfrasiyab dram teatrında Hüseyn Cavidin “Knyaz” 

və “Səyavuş” tamaşalarına musiqi bəstələdiyi müddətdə isə Cavid 

əfəndi ilə gənc bəstəkarın evimizdəki maraqlı fikir mübadiləsinin 

şahidi olmuşam. Hüseyn Cavid çox tələbkarlıqla bəstəkarın bu 

tamaşalar üçün bəstələyəcəyi musiqi tərtibatı, mahnıları, musiqi 

ilə  şeirin vəhdəti haqqında  ətraflı söhbət aparardı. Bu müddətdə 

ailəmiz ilə Hüseyn Cavidin ünsiyyəti, dostluq və mehribanlıq 

münasibəti daha da möhkəmləndi. 

                                                 

1

 Mən bildiyimə görə Ş.Bədəlbəyli “İblis”i başdan-ayağa əzbər bilirmiş – İ.O. 



 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

567 


1931-ci il mayın 6-da Əfrasiyabın toy məclisindəki bir epi-

zodu xatırlayıram. Təbrik nitqi söyləyən qonaqlardan birinin 

üzünə səbziqovurmanın bir səbzisi yapışmışdı. Məclisdəkilər gü-

lüşürdü, natiqin isə bundan xəbəri yox idi. Sakitliyi bərpa etmək 

məqsədi ilə Cavid əfəndi natiqə “salavat çevirməyi” təkidlə 

məsləhət gördü ki, səbzi onun sifətindən götürülsün. 

 

– Axı mən nitqimi bitirməmişəm. 

– Sən mənim məsləhətimə əməl et. 

 

Elə  də oldu. Natiq salavat çevirən kimi üzündəki səbzi 



götürüldü. Məclisdə sakitlik bərpa olundu... 

“Səyavuş” tamaşasının ilk quruluşçusu, səhnəmizin çox iste-

dadlı aktyor və rejissoru İsmayıl Hidayətzadə idi. Mən onun assi-

senti kimi bu nadir tamaşanın maketi qarşısında “Səyavuş”  əsə-

rinin hər bir epizodu, qəhrəmanlarının  şəxsiyyəti, fərdi xüsusiy-

yətləri, münasibətləri, tamaşanın ritmi, tempi haqqında saatlarla 

düşünür, rejissor partiturasını  tərtib edirdik. Tamaşada iştirak 

edənlər səhnəmizin nəhəng sənətkarları A.M.Şərifzadə, Ülvi 

Rəçəb, Mərziyə Davudova, Sidqi Ruhulla, Ələsgər  Ələkbərov, 

Məmmədəli Vəlixanov və başqaları idi. Bədii tərtibat məşhur 

teatr rəssamı Vyaçeslav İvanovun idi. 

“Səyavuş”un ilk tamaşası böyük teatr bayramı idi. Yaxşı ya-

dımdadır, mindən artıq tamaşaçı kütləsi dram teatrının  ətrafında 

toplaşmışdı. Biletlərin hamısı satılmışdı, lakin tamaşaçılar teatrın 

ətrafından dağılışmırdı.  İnzibatçı müdir Həbib Axundov milis 

dəstələri çağırmalı oldu, çünki teatrın qapıları bu duruşa davam 

gətirmirdi. 

İlk tamaşanın ikinci pərdəsindən sonra təvazökar, utancaq 

müəllifi çox yalvar-yaxardan sonra səhnəyə dəvət edə bildik... Ta-

maşaçılar onu və quruluşçunu dəfələrlə gurultulu alqışlarla 

qarşıladılar. 

Böyük şair və dramaturqumuzun ölməz əsərləri ilə teatrımıza 

bəxş etdiyi belə bayramların, sənət təntənələrinin təəssüratı 

unudulmazdır. 



1979 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

568 


 

Bacıxanım Axundzadə 

Õàòèðÿñè öðÿêëÿðäÿ éàøàéûð 

 

ənkəran qəzasında (indiki Lənkəran rayonunda) birinci 



dərəcəli məktəbi bitirib, müəllimimiz Məryamxanım 

Bayramalıbəyovanın təşəbbüsü ilə mən və rəfiqələrim Aliyə Qur-

banova və Nərgiz Tahirzadə Bakıya oxumağa gəldik. Atam Mirzə 

Sabeh Axundzadə bizi 1923-cü il avqustun 14-də Bakıya gətirdi. 

O vaxtlar mənim on beş yaşım var idi, gənclik illərinə  qədəm 

qoyduğum çağlardı. 

Atamla biz Maarif Komissarlığına getdik. Bizi “Kommunist”

*

 



küçəsindəki qız və oğlanlar üçün açılmış ali pedaqoji institutuna 

göndərdilər.  Ədəbiyyatdan imtahana girdik. “Qadın - anadır” 

mövzusunda yazılı imtahan verdik. Mən həm yazılı, həm də şifahi 

imtahandan “5” qiymət aldım. Yoldaşlarım məni alqışladılar. – 

Mərhəba, Hüseyn Caviddən “5” aldığın üçün xoşbəxtsən, - dedilər.  

Mən təəccüb andıran nəzərlərlə sinif qapısının  şüşəsindən 

içəri baxdım, onu heyran-heyran seyr etdim. Adını eşidib, üzünü 

görmədiyim böyük ədib və müəllimlə birinci gündən görüşmək 

mənə qismət olduğunu duyarkən özümü insanların  ən xoşbəxti 

sandım. Halbuki əvvəllər heç təsəvvürümə  gəlməzdi ki, Hüseyn 

Cavidi on beş yaşında görəcəyəm. Ancaq indi bu, bir həqiqət, 

mənə nəsib olan səadət idi. 

Mən gənclik çağlarımda  şair və yazıçılarımızın  əsərlərindən 

çoxlu ədəbi parçalar və şeirlər əzbərlərdim. Ancaq Hüseyn Cavi-

din şeirlərinin vurğunu idim. Onun şeirlərini çox sevər, onlardan 

həzz alardım. Xüsusən “Məsud və  Şəfiqə”  şeiri mənə çox təsir 

edərdi. 

Ali pedaqoji institutda bizə o dövrün görkəmli və tanınmış 

maarif və  mədəniyyət xadimləri dərs deyirdi: Azərbaycan  ədə-

biyyatından – Abdulla Şaiq, türk ədəbiyyatı tarixindən – Hüseyn 

                                                 

*

 İndiki İstiqlaliyyət. 





Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

569 


Cavid, siyasi iqtisaddan – Mustafa Quliyev, ictimaiyyatdan – 

Zeynal Qayibli, ruhiyyatdan (psixologiyadan) – Həmidbəy  Şah-

taxtinski, fizikadan – Fətullabəy Rzabəyov, coğrafiyadan – 

Abdullabəy Sübhanverdixanov, riyaziyyatdan – Eynülhəyatxanım 

Nəsibbəyova, nabatatdan (biologiyadan) – Səliməxanım Osman-

zadə və başqaları. 

Birinci il ədəbiyyat müəllimimiz Abdulla Şaiq oldu. İkinci-

üçüncü illər yenə də həmən o möhtərəm sima ilə qarşılaşdıq. O, 

bizə ədəbiyyatdan dərs verirdi. Onun sakit və mənalı baxışı, həlim 

danışığı heç vaxt yadımdan çıxmır. Cavid əfəndi dərs keçərkən 

mən dərsdə olduğumu tamamilə unudardım. Onun danışığına, 

rəftarına heyran olardım. Mən onu nəfəs almadan dinləməyə 

çalışardım. Cavid əfəndinin başını bir qədər yana əyib, sakit və 

çox təmkinli dərs söyləməsi, hərdənbir zəncirli pensinəsini 

düzəldib, tələbələri gözü ilə süzməsi çox mənalı görünür və 

məndə müəllimimə qarşı  məhəbbət hissi aşılardı. Mən onun hər 

bir hərəkətinin izləməyə  səy göstərərdim. Onun, bir müəllim 

kimi, sadəliyinə, aram-aram və çox sərbəst dərs deməsinə valeh 

olardım, daha dəqiq desəm, vurulardım. 

Boyum balaca olduğu üçün birinci sırada oturardım. Bir dəfə 

Cavid əfəndi məni xüsusi olaraq süzdü və çox təəccüblə soruşdu: 

- Adın nədir? Neçə yaşın var? Haradan gəlmisən?.. 

Adımı dedim: Bacıxanım. Cavid əfəndinin üzünün ifadəsin-

dən adımın xoşuna gəlmədiyini hiss etdim. Qızlar mənə baxdılar. 

Mən qızardım. 

Dərsimiz türk ədəbiyyatı tarixindən idi. Cavid əfəndi dedi: 

- Qalx  dərsimizi danış. 

Ayağa durub şeiri oxudum. Şeir  əruz vəznində yazılmışdı. 

Əbdülhəqq Hamidin idi. Görünür, mənim ifadəli oxum müəlli-

mimin xoşuna gəlmişdi. O, mənə diqqətlə baxdı. Sonra dedi: 

- Otur, “5”. Evinizdə  şeir yazıb-oxuyan varmı?  Ədəbiyyat 

müəllimin kim olmuşdu? 

Dedim ki, ədəbiyyat müəllimim Məryamxanım Bayraməlibə-

yova olub. Babam Mirzə İsmayıl Qasir müəllim və şair olmuşdu. 

Hacı Seyid Əzimlə bir əsrdə yaşamışdı. Uşaqlıqdan mən  şeirə 

həvəs göstərirəm, müəllim. Mən şeiri çox sevirəm. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

570 


Beləliklə, biz dostlaşdıq. O, mənə müəllim və ata nəvazişi 

göstərər və oxşardı. Mən də onu nəhayətsiz dərəcədə sevərdim. 

Cavid  əfəndi  şeiri oxuyarkən qolunu-qabırğasını  qıran tələbələr-

dən xoşu gəlməzdi. Ona görə də o, çox vaxt şeiri mənə oxudardı. 

Sonra təriflərdi: 

- Bax şeiri belə oxuyarlar. Qızım, amma adın xoşuma gəlmir. 

Cavid əfəndi məni nəvazişlə süzdü. Dodaqlarının azacıq qaç-

dığı hiss olundu (o, bərkdən gülməzdi və özünü çox ciddi apa-

rardı). Sonra dedi: 

- Bu gündən Məfkurə ol. Mən səni belə çağıracağam. 

Biz Suraxanıya Atəşgaha və Lenin adına toxuculuq fabrikinə 

ekskursiyaya gedəndə Cavid əfəndi həmişə  məni yanında aparar 

və  şagirdlərin hər sualına çox təmkinlə cavab və izahat verərdi. 

Dünyalar qədər sevdiyim əziz müəllimim, o böyük insan mənə 

atalıq qayğısı göstərərdi. Hərdənbir öz evlərinə dəvət edər, məni 

Mişkinaz xanıma təriflərdi. 

O vaxtlar, elə indinin özündə  də xatirə  dəftərləri düzəltmək 

qızlarda adət idi. Mənim də belə bir xatirə dəftərim vardı. Bir dəfə 

qızlardan kimsə dəftərinə bir şey yazdırmaq üçün Cavid əfəndiyə 

verdi. O, bunu çox sakitliklə  rədd etdi. Sonra mənim dəftərimi 

aldı. Dərsdə bir neçə söz yazdı və özümə qaytardı. Cavid əfəndi-

nin qələmindən tökülən o qızıl sözlər indi də yaxşı yadımdadır:  


1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə